23 februari 2026 –  Een geweldpleging zoals een mishandeling of kopschoppen zorgt voor ontzetting, pijn en verdriet. Dit geweld wordt vaak gezien als zinloos of beestachtig. Toch heeft geweld betekenis voor de daders, bepleit geweldonderzoeker Don Weenink in zijn oratie.

De hoogleraar Geweld en ordehandhaving onderzoekt al meer dan vijftien jaar video’s van geweldplegingen. Want waarom gebruiken mensen geweld? Weenink richt zich op interpersoonlijk geweld, dus straatgeweld, roofovervallen, eigenrichting (het recht in eigen hand nemen), maar ook collectieve gewelddadige ordeverstoringen zoals de coronarellen in Rotterdam in 2021.

In zijn oratie op 2 maart, ‘Keerpunten naar geweld(loosheid)’, zet Weenink uiteen hoe hij geweld ziet, wat de plegers beweegt en wat de keerpunten zijn. Ofwel, de korte momenten waarop de situatie een gewelddadige richting ingaat, wanneer betrokkenen geweld als een mogelijke uitkomst gaan zien. ‘Denk aan: ”Ik waarschuw je nog één keer“ of ”We gaan je pakken“. In sommige delen van de wereld is het al voldoende om op een drukke straat ”Dief!” te roepen om de overgang naar een gewelddadige afstraffing in te zetten’, legt Weenink uit.

Don Weenink: ’Ik wil weten wat de plegers drijft. Meer inzicht in geweld en ordehandhaving biedt aanknopingspunten voor de vermindering van de ellende.’

Pleger geeft zijn daden sociale betekenis
Door het gebruik van keerpunten geeft de pleger sociale betekenis aan zijn handelingen. ‘Ik neem een voorbeeld uit de VS. Er worden flesjes naar een auto gegooid. De bestuurder stapt woest uit en schreeuwt: ‘Don’t touch my car’. Dat is in de ogen van de geweldpleger genoeg om het geweld dat hij erna laat volgen, begrijpelijk te maken. In samenlevingen waarin het vermogen om waardevol bezit te beschermen geldt als uiting van autonomie en mannelijkheid, gaan geweldplegers er vanuit dat ‘iedereen’ wel begrijpt dat dit een reden is om de gooier te gaan slaan. Het keerpunt is ingezet.’

Aanknopingspunten voor vermindering van ellende
Als er extreem geweld zoals kopschoppen plaatsvindt, wordt dit als impulsief, redeloos en chaotisch gezien. De plegers worden gezien als beesten en de term zinloos geweld valt. ‘Ik begrijp dat mensen die term gebruiken, om uiting te geven aan het onbegrip, de woede en het verdriet. Het leed is enorm. Als mens is het vreselijk en wil je het misschien niet begrijpen. Maar het is mijn taak als wetenschapper om de vraag te stellen waarom en hoe mensen tot gewelddadig gedrag komen. Ik wil weten wat de plegers drijft. Meer inzicht in geweld en ordehandhaving biedt aanknopingspunten voor de vermindering van de ellende.’

‘Geweldpleging in groepsverband kan gedeelde gevoelens van opwinding en dominantie creëren.’

Domineren van slachtoffer
Groepsprocessen spelen een belangrijke rol in veel vormen van geweld. Denk aan jonge mannen die op zoek gaan naar slachtoffers of confrontaties tussen politie en demonstranten. ‘Geweldpleging in groepsverband kan gedeelde gevoelens van opwinding en dominantie creëren. Dit zien we bij jongerengeweld, in aanvallen tegen de politie en ook in lynchpartijen. Die groepen bestaan meestal uit mannen. Meer in het algemeen wordt het grootste deel van het geweld gepleegd door een kleine groep mannen die vaker geweld pleegt; de meeste mannen zijn niet of nauwelijks gewelddadig. Onder het geweld van de veelplegers zit vaak een verleden van langdurige emoties van zelf vernederd of mishandeld te zijn geweest. Dat speelt allemaal mee.’

Praten met collega’s voor verwerking
Weenink verwerkt het analyseren van al die video’s met zijn collega’s. Erover praten helpt. ‘Ik geef dan aan dat ik moeite heb met die heftige beelden en vooral de geluiden. Beelden raak ik eerder kwijt, maar geluiden blijven langer hangen. Vooral het geluid van ontzetting. Ontzetting van omstanders als ze merken dat er grof geweld is gebruikt. Ik leg dan ook aan jonge onderzoekers uit dat we beeld én geluid nodig hebben voor de analyse van het proces. Voor, tijdens en na het geweld.’

Geweld en ordehandhaving blijven actueel en zijn aan de orde van de dag: kijk maar naar de onrust in Amerika door de optredens van de ICE-agenten. ‘Ik kan er helaas niks anders van maken: geweld hoort bij de samenleving. De gevolgen van geweld zijn groot, maar het merendeel van de mensen zal er gelukkig voor het grootste deel van hun bestaan niet mee te maken krijgen. Als verschijnsel is het zeldzaam, maar er zal geen samenleving bestaan zonder geweld.’

De livestream van de oratie op 2 maart is hier te vinden.

Bron: universiteitleiden.nl

Dit bericht is 1 keer gelezen.